3.1. Visesyādhīnavagga
691.
Visesyādhīna saṃkiṇṇā, nekatthehya’byayehi ca;
Sā’ṅgo’pāṅgehi kathyante, kaṇḍe vaggā iha kkamā.
692.
Guṇadabbakriyāsaddā, siyuṃ sabbe visesanā;
Visesyādhīnabhāvena, visesyasamaliṅgino.
693.
Sobhanaṃ ruciraṃ sādhu, manuññaṃ cāru sundaraṃ;
Vaggu manoramaṃ kantaṃ, hārī mañju ca pesalaṃ.
694.
Bhaddaṃ vāmañca kalyāṇaṃ, manāpaṃ laddhakaṃ subhaṃ;
Uttamo pavaro jeṭṭho, pamukhā’nuttaro varo.
695.
Mukhyo padhānaṃ pāmokkho, para maggañña muttaraṃ;
Paṇītaṃ paramaṃ seyyo, gāmaṇī seṭṭha sattamā.
696.
Visiṭṭhā’riya nāge’ko, sabhaggā mokkha puṅgavā;
Sīha kuñjara saddūlā, dī tu samāsagā pume.
697.
Citta’kkhi pītijanana, mabyāseka masecanaṃ;
Iṭṭhaṃ tu subhagaṃ hajjaṃ, dayitaṃ vallabhaṃ piyaṃ.
698.
Tucchañca rittakaṃ suññaṃ, athā’sārañca pheggu ca;
Mejjhaṃ pūtaṃ pavitto tha, aviraddho apaṇṇako.
699.
Ukkaṭṭho ca pakaṭṭho tha, nihīno hīna lāmakā;
Patikiṭṭhaṃ nikiṭṭhañca, ittarā’vajja kucchitā.
700.
Adhamo’maka gārayhā, Malīno tu malīmaso;
Brahā mahantaṃ vipulaṃ, visālaṃ puthulaṃ puthu.
701.
Garu’ru vitthiṇṇa matho, pīnaṃ thūlañca pīvaraṃ;
Thullañca vaṭharañcā tha, ācitaṃ nicitaṃ bhave.
702.
Sabbaṃ samatta makhilaṃ, nikhilaṃ sakalaṃ tathā;
Nissesaṃ kasiṇā’sesaṃ, samaggañca anūnakaṃ,
703.
Bhūri pahutaṃ pacuraṃ, bhiyyo sambahulaṃ bahu;
Yebhuyyaṃ bahulaṃ cātha, bāhiraṃ paribāhiraṃ.
704.
Parosatādī te, yesaṃ, paraṃ mattaṃ satādito;
Parittaṃ sukhumaṃ khuddaṃ, thoka mappaṃ kisaṃ tanu.
705.
Cullaṃ matte’tthiyaṃ lesa, Lavā’ṇuhi kaṇo pume;
Samīpaṃ nikaṭā’sanno, pakaṭṭhā’bhyāsa santikaṃ.
706.
Avidūrañca sāmantaṃ, sannikaṭṭha mupantikaṃ;
Sakāsaṃ antikaṃ ñattaṃ, dūraṃ tu vippakaṭṭhakaṃ.
707.
Nirantaraṃ ghanaṃ sandaṃ, viraḷaṃ pelavaṃ tanu;
Athā yataṃ dīgha matho, nittalaṃ vaṭṭa vaṭṭulaṃ.
708.
Ucco tu unnato tuṅgo, udaggo ceva ucchito;
Nīco rasso vāmano tha, ajimho paguṇo uju.
709.
Aḷāraṃ vellitaṃ vaṅkaṃ, kuṭilaṃ jimha kuñcitaṃ;
Dhuvo ca sassato nicco, sadātana sanantanā.
710.
Kūṭaṭṭho tve’karūpena, kālabyāpī pakāsito;
Lahu sallahukaṃ cātha, saṅkhyātaṃ gaṇitaṃ mitaṃ.
711.
Tiṇhaṃ tu tikhiṇaṃ tibbaṃ, caṇḍaṃ uggaṃ kharaṃ bhave;
Jaṅgamañca carañceva, tasaṃ ñeyyaṃ carācaraṃ.
712.
Kampanaṃ calanaṃ cātha, atiritto tathā’dhiko;
Thāvaro jaṅgamā añño, lolaṃ tu cañcalaṃ calaṃ.
713.
Taralañca purāṇo tu, purātana sanantanā;
Cirantano tha paccaggho, nūtano’bhinavo navo.
714.
Kurūraṃ kaṭhinaṃ daḷhaṃ, niṭṭhuraṃ kakkhaḷaṃ bhave;
Anitthya’nto pariyanto, panto ca pacchima’ntimā.
715.
Jighaññaṃ carimaṃ pubbaṃ, tva’ggaṃ paṭhama mādi so;
Patirūpo nucchavikaṃ, atha moghaṃ niratthakaṃ.
716.
Byattaṃ puṭa [phuṭaṃ (sī.)] ñca mudu tu, sukumārañca komalaṃ;
Paccakkhaṃ indriyaggayhaṃ, apaccakkhaṃ atindriyaṃ.
717.
Itarā’ññataro eko, añño bahuvidho tu ca;
Nānārūpo ca vividho, abādhaṃ tu niraggalaṃ.
718.
Athe’kākī ca ekacco, eko ca ekako samā;
Sādhāraṇañca sāmaññaṃ, sambādho tu ca saṃkaṭaṃ.
719.
Vāmaṃ kaḷevaraṃ sabyaṃ; Apasabyaṃ tu dakkhiṇaṃ;
Paṭikūlaṃ tva’pasabyaṃ, gahanaṃ kalilaṃ samā.
720.
Uccāvacaṃ bahubhedaṃ, saṃkiṇṇā’ kiṇṇa saṃkulā;
Katahattho ca kusalo, pavīṇā’bhiñña sikkhitā.
721.
Nipuṇo ca paṭu cheko, cāturo dakkha pesalā;
Bālo dattu jalo mūḷho, mando viññū ca bāliso.
722.
Puññavā sukatī dhañño, mahussāho mahādhiti;
Mahātaṇho mahiccho tha, hadayī hadayālu ca.
723.
Sumano haṭṭhacitto tha, dummano vimano pyatha;
Vadāniyo vadaññū ca, dānasoṇḍo bahuppado.
724.
Khyāto patīto paññāto, Bhiññāto pathito suto,
Vissuto vidito ceva, pasiddho pākaṭo bhave.
725.
Issaro nāyako sāmī, patī’sā’dhipatī pabhū;
Ayyā’dhipā’dhibhū netā, Ibbho tva’ḍḍho tathā dhanī.
726.
Dānāraho dakkhiṇeyyo, siniddho tu ca vacchalo;
Parikkhako kāraṇiko, Āsatto tu ca tapparo.
727.
Kāruṇiko dayālupi, sūrato ussuko tu ca;
Iṭṭhatthe uyyuto cātha, dīghasutto cirakriyo.
728.
Parādhīno parāyatto, āyatto tu ca santako;
Pariggaho adhīno ca, sacchando tu ca serini.
729.
Anisammakārī jammo, atitaṇho tu lolupo;
Giddho tu luddho lolo tha, Kuṇṭho mando kriyāsu hi.
730.
Kāmayitā tu kamitā, kāmano kāmi kāmuko;
Soṇḍo matto vidheyyo tu, Assavo subbaco samā.
731.
Pagabbho paṭibhāyutto, bhīsīlo bhīru bhīruko;
Adhīro [avīro (ṭī.)] kātaro cātha, Hiṃsāsīlo ca ghātuko.
732.
Kodhano rosano [dosano (sī.)] kopī,
Caṇḍo tvaccantakodhano;
Sahano khamano khantā, titikkhavā ca khantimā.
733.
Saddhāyutto tu saddhālu, dhajavā tu dhajālu ca [lajjālutu ca lajjavā (ka.)];
Niddālu niddāsīlo tha, bhassaro bhāsuro bhave.
734.
Naggo digambaro’vattho, ghasmaro tu ca bhakkhako;
Eḷamūgo tu vattuñca, sotuṃ cā’kusalo bhave.
735.
Mukharo dummukhā’baddha, mukhā cāppiyavādini;
Vācālo bahugārayha, vace vattā tu so vado.
736.
Nijo sako attaniyo, Vimhayo’cchariya’bbhuto;
Vihattho byākulo cātha, Ātatāyī vadhudyato.
737.
Sīsacchejjamhi vajjho tha, nikato ca saṭho’nuju;
Sūcako pisuṇo kaṇṇe, Japo dhutto tu vañcako.
738.
Anisamma hi yo kiccaṃ, puriso vadhabandhanādi mācarati;
Avinicchitakārittā, sokhalu capaloti viññeyyo.
739.
Khuddo kadariyo thaddha, maccharī kapaṇo pyatha;
Akiñcano daliddo ca, dīno niddhana duggatā.
740.
Asambhāvitasampattaṃ, kākatāliya muccate;
Atha yācanako atthī, yācako ca vanibbako.
741.
Aṇḍajā pakkhisappādī, narādī tu jalābujā;
Sedajā kimiḍaṃsādī, devādī tvo’ papātikā.
742.
Jaṇṇutaggho jaṇṇumatto, kappo tu kiñcidūnake;
Antaggataṃ bhu pariyā, panna mantogadho’gadhā.
743.
Rādhito sādhito cātha, nippakkaṃ kuthitaṃ bhave;
Āpanno tvā’padappatto, vivaso tvavaso bhave.
744.
Nuṇṇo nuttā’tta, khittā ce’, ritā viddhā tha kampito;
Dhūto ādhūta calitā, nisitaṃ tu ca tejitaṃ.
745.
Pattabbaṃ gamma māpajjaṃ [āsajjaṃ (ka.)], pakkaṃ pariṇataṃ samā;
Veṭhitaṃ tu valayitaṃ, ruddhaṃ saṃvuta māvutaṃ.
746.
Parikkhittañca nivutaṃ, visaṭaṃ vitthataṃ tataṃ;
Litto tu diddho gūḷho tu, Gutto puṭṭho tu posito.
747.
Lajjito hīḷito cātha, sanitaṃ dhanitaṃ pyatha;
Sandānito sito baddho, Kīlito saṃyato bhave.
748.
Siddhe nipphanna nibbattā, dārite bhinna bheditā;
Channo tu chādite cātha, viddhe chiddita vedhitā.
749.
Āhaṭo ābhatā’nītā, Danto tu damito siyā;
Santo tu samito ceva, Puṇṇo tu pūrito bhave.
750.
Apacāyito mahito, pūjitā’rahito’ccito;
Mānito cā’pacito ca, tacchitaṃ tutanūkate.
751.
Santatto dhūpito copa, Carito tu upāsito;
Bhaṭṭhaṃ tu galitaṃ pannaṃ, cutañca dhaṃsitaṃ bhave.
752.
Pīto pamudito haṭṭho, Matto tuṭṭho tha kantito;
Sañchinno lūna dātā tha, Pasattho vaṇṇito thuto.
753.
Tinto’lla’dda kilinno’nnā, maggitaṃ pariyesitaṃ;
Anvesitaṃ gavesitaṃ, laddhaṃ tu patta muccate.
754.
Rakkhitaṃ gopitaṃ guttaṃ, tātaṃ gopāyitā’vitā;
Pālitaṃ atha ossaṭṭhaṃ, cattaṃ hīnaṃ samujjhitaṃ.
755.
Bhāsitaṃ lapitaṃ vuttā, bhihitā’khyāta jappitā;
Udīritañca kathitaṃ, gaditaṃ bhaṇito’ditā.
756.
Avaññātā’vagaṇitā, paribhūtā’vamānitā;
Jighacchito tu khudito, Chāto ceva bubhukkhito.
757.
Buddhaṃ ñātaṃ paṭipannaṃ, viditā’vagataṃ mataṃ;
Gilito khādito bhutto,
Bhakkhito’jjhohaṭā’sitā.
Iti visesyādhīnavaggo.
3.2. Saṃkiṇṇavagga
758.
Ñeyyaṃ liṅga miha kvāpi, paccayatthavasena ca;
Kriyā tu kiriyaṃ kammaṃ,
Santi tu samatho samo;
Damo ca damatho danti, vattaṃ tu suddhakammani;
Atho āsaṅgavacanaṃ, tīsu vuttaṃ parāyaṇaṃ.
759.
Bhedo vidāro phuṭanaṃ, tappanaṃ tu ca pīṇanaṃ;
Akkosana mabhisaṅgo,
Bhikkhā tu yācanā’tthanā.
760.
Ninnimittaṃ yadicchā thā’, pucchanā nandanāni ca;
Sabhājana matho ñāyo, Nayo phāti tu vuddhiyaṃ.
761.
Kilamatho kilamanaṃ, pasavo tu pasūtiyaṃ;
Ukkaṃso tvatisayo tha, Jayo ca jayanaṃ jiti.
762.
Vaso kanti, byadho vedho, Gaho gāho varo vuti;
Pacā pāko havo huti [hūbhi (sī. amarakosa)], Vedo vedana mitthi vā.
763.
Jīraṇaṃ jāni tāṇaṃ tu, rakkhaṇaṃ pamitippamā;
Sileso sandhi ca khayo, Tvapacayo ravo raṇo.
764.
Nigādo nigado mādo, mado pasiti bandhanaṃ;
Ākaro tviṅgitaṃ iṅgo, Atha’tthāpagamo byayo.
765.
Antarāyo ca paccūho, Vikāro tu vikatya’pi;
Pavisileso vidhuraṃ, upavesanamāsanaṃ.
766.
Ajjhāsayo adhippāyo, āsayo cābhisandhi ca;
Bhāvo dhimutti chando tha, Doso ādīnavo bhave.
767.
Ānisaṃso guṇo cātha, Majjhaṃ vemajjha muccate;
Majjhanhiko [majjhantiko (ṭī. sī. pī.)] tu majjhanho, vemattaṃ tu ca nānatā.
768.
Vā jāgaro jāgariyaṃ [jāgariyo (ṭī.)], pavāho tu pavatti ca;
Byāso papañco vitthāro, Yāmo tu saṃyamo yamo.
769.
Sambāhanaṃ maddanañca, pasaro tu visappanaṃ;
Santhavo tu paricayo, Melako saṅga saṅgamā.
770.
Sannidhi sannikaṭṭhamhi, vināso tu adassanaṃ;
Lavo bhilāvo lavanaṃ, Patthāvo’vasaro samā.
771.
Osānaṃ pariyosānaṃ, ukkaṃso’tisayo bhave [avasānaṃ samāpanaṃ (?)];
Sanniveso ca saṇṭhānaṃ, athā’bbhantara mantaraṃ.
772.
Pāṭihīraṃ pāṭiheraṃ, pāṭihāriya muccate;
Kiccaṃ tu karaṇīyañca, saṅkhāro vāsanā bhave.
773.
Pavanaṃ pava nippāvā, tasaro suttaveṭhanaṃ;
Saṅkamo duggasañcāro, pakkamo tu upakkamo.
774.
Pāṭho nipāṭho nipaṭho, vicayo magganā pume;
Āliṅganaṃ parissaṅgo, sileso upagūhanaṃ.
775.
Ālokanañca nijjhānaṃ, ikkhaṇaṃ dassanaṃ pyatha;
Paccādeso nirasanaṃ, paccakkhānaṃ nirākati.
776.
Vipallāso’ññathābhāvo, byattayo viparīyayo;
Vipariyāso’tikkamo, tva’tipāto upaccayo.
Iti saṃkiṇṇavaggo.
3.3. Anekatthavagga
3.3.1. Gāthānekatthavagga
777.
Anekatthe pavakkhāmi, gāthā’ddhapādato kamā;
Ettha liṅgavisesattha, mekassa punaruttatā.
778.
Samayo samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe;
Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābha diṭṭhisu.
779.
Vaṇṇo saṇṭhāna rūpesu, jāti,cchavīsu kāraṇe;
Pamāṇe ca pasaṃsāyaṃ, akkhare ca yase guṇe.
780.
Uddese pātimokkhassa, paṇṇattiya muposatho;
Upavāse ca aṭṭhaṅge, uposathadine siyā.
781.
Rathaṅge lakkhaṇe dhammo, racakke’svīriyāpathe;
Cakkaṃ sampattiyaṃ cakka, ratane maṇḍale bale.
782.
Kulālabhaṇḍe āṇāya, māyudhe dāna rāsisu;
783.
Dānasmiṃ brahmacariya, mappamaññāsu sāsane;
Methunāratiyaṃ veyyā, vacce sadāratuṭṭhiyaṃ;
Pañcasīlā’riyamaggo, posathaṅga dhitīsu [ṭhitīsu (ka.)] ca.
784.
Dhammo sabhāve pariyattipaññā,
Ñāyesu saccappakatīsu puññe;
Ñeyye guṇā’cāra samādhisūpi,
Nissattatā’pattisu kāraṇādo.
785.
Attho payojane saddā, bhidheyye vuddhiyaṃ dhane;
Vatthumhi kāraṇe nāse, hite pacchimapabbate.
786.
Yebhuyyatā’byāmissesu, visaṃyoge ca kevalaṃ;
Daḷhatthe’natireke cā, navasesamhi taṃ tisu.
787.
Guṇo paṭala rāsīsu, ānisaṃse ca bandhane;
Appadhāne ca sīlādo, sukkādimhi jiyāya ca.
788.
Rukkhādo vijjamāne cā, rahante khandhapañcake;
Bhūto satta mahābhūtā, manussesu na nāriyaṃ.
789.
Vāccaliṅgo atītasmiṃ, jāte patte same mato;
790.
Sundare daḷhikamme cā, yācane sampaṭicchane;
Sajjane sampahaṃsāyaṃ, sādhvā’bhidheyyaliṅgikaṃ.
791.
Anto nitthī samīpe cā, vasāne padapūraṇe;
Dehāvayave koṭṭhāse, nāsa sīmāsu lāmake.
792.
Nikāye sandhi sāmañña, ppasūtīsu kule bhave;
Visese sumanāyañca, jāti saṅkhatalakkhaṇe.
793.
Bhavabhede patiṭṭhāyaṃ, niṭṭhā’jjhāsayabuddhisu;
Vāsaṭṭhāne ca gamane, visaṭatte [visaratta visadatte]gatīritā.
794.
Phale vipassanā dibba, cakkhu sabbaññutāsu ca;
Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca ñāṇadassanaṃ.
795.
Kammāruddhana aṅgāra, kapalla dīpikāsu ca;
Suvaṇṇakāramūsāyaṃ, ukkā vege ca vāyuno.
796.
Kesohāraṇa, jīvita, vuttisu vapane ca vāpasamakaraṇe;
Kathane pamuttabhāva, jjhenādo [jjhesanādo (sī.)]vutta mapi tīsu.
797.
Gamane vissute cā’va, dhārito’pacitesu ca;
Anuyoge kilinne ca, suto’ bhidheyyaliṅgiko.
798.
Sotaviññeyya satthesu, sutaṃ putte suto siyā;
799.
Kappo kāle yuge lese, paññatti paramāyusu;
Sadise tīsu samaṇa, vohāra kappabindusu;
Samantatthe’ntarakappā, dike takke vidhimhi ca.
800.
Nibbāna magga virati, sapathe saccabhāsite;
Tacche cā’riyasaccamhi, diṭṭhiyaṃ sacca mīritaṃ.
801.
Sañjātidese hetumhi, vāsaṭṭhānā’karesu ca;
Samosaraṇaṭṭhāne cā, yatanaṃ padapūraṇe.
802.
Antaraṃ majjha vattha’ñña, khaṇo’kāso’dhi hetusu;
Byavadhāne vinaṭṭhe ca, bhede chidde manasya’pi.
803.
Ārogye kusalaṃ iṭṭha, vipāke kusalo tathā;
Anavajjamhi cheke ca, kathito vāccaliṅgiko.
804.
Dravā’cāresu vīriye, madhurādīsu pārade;
Siṅgārādo dhātubhede, kicce sampattiyaṃ raso.
805.
Bodhi sabbaññutaññāṇe, riyamagge ca nāriyaṃ;
Paññattiyaṃ pume’ ssattha, rukkhamhi purisitthiyaṃ.
806.
Sevito yena yo niccaṃ, tatthāpi visayo siyā;
Rūpādike janapade, tathā dese ca gocare.
807.
Bhāvo padatthe sattāya, madhippāya kriyāsu ca;
Sabhāvasmiñca līlāyaṃ, purisi’tthindriyesu ca.
808.
So bandhave’ttani ca saṃ, so dhanasmi manitthiyaṃ;
Sā pume sunakhe vutto, ttaniye so tiliṅgiko.
809.
Suvaṇṇaṃ kanake vuttaṃ, suvaṇṇo garuḷe tathā;
Pañcadharaṇamatte ca, chavi sampattiyampi ca.
810.
Varo devādikā [devādito (sī.)] iṭṭhe, jāmātari patimhi ca,
Uttame vāccaliṅgo so, varaṃ mandappiye byayaṃ.
811.
Makule dhanarāsimhi, siyā kosa manitthiyaṃ;
Nettiṃsādi pidhāne ca, dhanupañcasatepi ca.
812.
Pitāmahe jine seṭṭhe, brāhmaṇe ca pitūsvapi;
Brahmā vutto tathā brahmaṃ, vede tapasi vuccate.
813.
Hatthīnaṃ majjhabandhe ca, pakoṭṭhe kacchabandhane;
Mekhalāyaṃ matā kacchā, kaccho vutto latāya ca.
814.
Tatheva bāhumūlamhi, anūpamhi tiṇepi ca;
815.
Pamāṇaṃ hetu satthesu, māne ca saccavādini;
Pamātari ca niccamhi, mariyādāya muccate.
816.
Sattaṃ dabba’ttabhāvesu, pāṇesu ca bale, siyā [bale sakkā (ṭī.)];
Sattāyañca, janesatto, āsatte so tiliṅgiko.
817.
Semhādo rasarattādo, mahābhūte pabhādike;
Dhātu dvīsva’ṭṭhicakkhā’di, bhvā’dīsu gerikādisu.
818.
Amaccādo sabhāve ca, yoniyaṃ pakatī’ritā;
Satvādisāmyā’vatthāyaṃ, paccayā paṭhamepi ca.
819.
Padaṃ ṭhāne parittāṇe, nibbānamhi ca kāraṇe;
Sadde vatthumhi koṭṭhāse, pāde tallañchane mataṃ.
820.
Lohamuggara meghesu, ghano, tālādike ghanaṃ,;
Nirantare ca kaṭhine, vāccaliṅgika muccate.
821.
Khuddā ca makkhikābhede, madhumhi khudda, mappake;
Adhame kapaṇe cāpi, bahumhi catūsu ttisu.
822.
Takke maraṇaliṅge ca, ariṭṭhaṃ asubhe subhe,;
Ariṭṭho āsave kāke, nimbe ca pheniladdume.
823.
Mānabhaṇḍe palasate, sadisatte tulā tathā;
Gehānaṃ dārubandhattha, pīṭhikāyañca dissati.
824.
Mittakāre lañjadāne, bale rāsi vipattisu [balarāsi vipattisu (ka.)];
Yuddhe ceva paṭiññāyaṃ, saṅgaro sampakāsito.
825.
Khandhe bhave nimittamhi, rūpaṃ vaṇṇe ca paccaye;
Sabhāva sadda saṇṭhāna, rūpajjhāna vapūsu ca.
826.
Vatthu kilesa kāmesu, icchāyaṃ madane rate;
Kāmo, kāmaṃ nikāme, cā, nuññāyaṃ kāma mabyayaṃ.
827.
Pokkharaṃ padume dehe, vajjabhaṇḍamukhepi ca;
Sundaratte ca salile, mātaṅgakarakoṭiyaṃ.
828.
Rāsiniccala māyāsu, dambhā’saccesva’yoghane;
Girisiṅgamhi sīraṅge, yante kūṭa manitthiyaṃ.
829.
Vuddhiyaṃ janane kāma, dhātvādīmhi ca pattiyaṃ;
Sattāyañceva saṃsāre, bhavo sassatadiṭṭhiyaṃ.
830.
Paṭivākyo’ttarāsaṅge, su’ttaraṃ uttaro tisu;
Seṭṭhe disādibhede ca, parasmi muparī’rito.
831.
Nekkhammaṃ paṭhamajjhāne, pabbajjāyaṃ vimuttiyaṃ;
Vipassanāya nissesa, kusalamhi ca dissati.
832.
Saṅkhāro saṅkhate puññā, bhisaṅkhārādikepi ca;
Payoge kāyasaṅkhārā, dya’bhisaṅkharaṇesu ca.
833.
Ārammaṇe ca saṃsaṭṭhe, vokiṇṇe nissaye tathā;
Tabbhāve cāpyabhidheyya, liṅgo sahagato bhave.
834.
Tīsu channaṃ patirūpe, chādite ca nigūhite;
Nivāsana pārupane, raho paññattiyaṃ pume.
835.
Buddhasamantacakkhūsu, cakkhu paññāya mīritaṃ;
Dhammacakkhumhi ca maṃsa, dibbacakkhudvayesu ca.
836.
Vāccaliṅgo abhikkanto, sundaramhi abhikkame;
Abhirūpe khaye vutto, tatheva’bbhanumodane.
837.
Kāraṇe desanāyañca, vāre vevacanepi ca;
Pākārasmiṃ [pakārasmiṃ (ka.)] avasare, pariyāyo kathīyati.
838.
Viññāṇe cittakamme ca, vicitte citta muccate;
Paññatti cittamāsesu, citto, tārantare thiyaṃ.
839.
Sāmaṃ vedantare sāntve, taṃ pīte sāmale tisu;
Sayamatthe byayaṃ sāmaṃ, sāmā ca sārivāyapi.
840.
Pume ācariyādimhi, garu[guru (ka. ṭī.)] mātāpitūsvapi;
Garu tīsu mahante ca, dujjarā’lahukesu ca.
841.
Accite vijjamāne ca, pasatthe sacca sādhusu;
Khinne ca samite ceva, santobhidheyyaliṅgikoti.
Iti gāthāanekatthavaggo.
3.3.2. Gāthāddhānekatthavagga
842.
Devo visuddhidevā’do, megha maccu nabhesu ca;
Athopi taruṇe satte, corepi māṇavo bhave.
843.
Ādi koṭṭhāsa koṭīsu, purato’ggaṃvare tīsu;
Paccanīko’ttamesva’ññe, pacchābhāge paro tisu.
844.
Yoni kāma siri’ssare, dhammu’yyāma yase bhagaṃ;
Uḷāro tīsu vipule, seṭṭhe ca madhure siyā.
845.
Sampanno tīsu sampuṇṇe, madhure ca samaṅgini;
Saṅkhā tu ñāṇe koṭṭhāsa, paññatti gaṇanesu ca.
846.
Ṭhānaṃ issariyo’kāsa, hetūsu ṭhitiyampi ca;
Atho māne pakāreca, koṭṭhāseca vidho dvisu.
847.
Pañño’pavāsa khantīsu, damo indriyasaṃvare;
Ñāṇe ca somanasseca, vedo chandasi co’ccate.
848.
Khandhakoṭṭhāsa, passāva, magga, hetūsu yoni sā [yoni so (ṭī.)];
Kāle tu kūle sīmāyaṃ, velā rāsimhi bhāsitā.
849.
Vohāro sadda paṇṇatti, vaṇijjā cetanāsu ca;
Nāgo tu’raga hatthīsu, nāgarukkhe tathu’ttame.
850.
Seṭṭhā’sahāya saṅkhyā’ñña,
Tulyesve’kotiliṅgiko;
Rāge tu mānaso cittā, rahattesu ca mānasaṃ.
851.
Mūlaṃ bhe santike mūla, mūle hetumhi pābhate;
Rūpādyaṃ’sa pakaṇḍesu, khandho rāsi guṇesu ca.
852.
Ārambho vīriye kamme, ādikamme vikopane;
Atho hadayavatthumhi, citte ca hadayaṃ ure.
853.
Pacchātāpā’nubandhesu, rāgādo’nusayo bhave;
Mātaṅgamuddhapiṇḍe tu, ghaṭe kumbho dasambaṇe.
854.
Parivāro parijane, khaggakose paricchade;
Ālambaro tu sārambhe, bheribhede ca dissati.
855.
Khaṇo kālavisese ca, nibyāpāraṭṭhitimhi ca;
Kule tva’bhijano vutto, uppattibhūmiyampi ca.
856.
Āhāro kabaḷīkārā, hārādīsu ca kāraṇe;
Vissāse yācanāyañca, peme ca paṇayo mato.
857.
Ṇādo saddhā, cīvarādi, hetvā’dhāresu paccayo;
Kīḷā dibbavihārādo, vihāro sugatālaye.
858.
Samatthane mato citte, kaggatāyaṃ samādhi ca;
Yogo saṅgati [saṅge ca (ṭī.)] kāmādo,
Jhāno’pāyesu yuttiyaṃ.
859.
Bhogo sappaphaṇa’ṅgesu, koṭille bhuñjane dhane;
Bhūmibhāge kilese ca, male cā’ṅgaṇa muccate.
860.
Dhanādidappe paññāya, abhimāno mato tha ca;
Apadeso nimitte ca, chale ca kathane mato.
861.
Citte kāye sabhāve ca, so attā parama’ttani;
Atha gumbo ca thambasmiṃ [thambhasmiṃ (ṭī.)], samūhe balasajjane.
862.
Antoghare kusūle ca, koṭṭho ntokucchiyaṃ pyatha;
Sopānaṅgamhi uṇhīso, makuṭe sīsaveṭhane.
863.
Niyyāse sekhare dvāre, niyyūho nāgadantake;
Atho sikhaṇḍe tūṇīre, kalāpo nikare mato.
864.
Cūḷā saṃyatakesesu, makuṭe moḷi ca dvisu;
Saṅkho tva’nitthiyaṃ kambu, nalāṭa’ṭṭhīsu [lalāṭaṭṭhīsu (sī.)] gopphake.
865.
Pakkho kāle bale sādhye, sakhī vājesu paṅgule;
Dese’ṇṇave pume sindhu, saritāyaṃ sa nāriyaṃ.
866.
Gaje kareṇu purise, so hatthiniya mitthiyaṃ;
Ratane vajiro nitthī, maṇivedhi’ndahetisu.
867.
Visāṇaṃ tīsu mātaṅga, dante ca pasusiṅgake;
Koṭiyaṃ tu mato koṇo, tathā vādittavādane.
868.
Vaṇippathe ca nagare, vede ca nigamo tha ca;
Vivādādo’ dhikaraṇaṃ, siyā’dhāre ca kāraṇe.
869.
Pasumhi vasudhāyañca, vācādo go pumitthiyaṃ;
Harite tu suvaṇṇe ca, vāsudeve harī’rito.
870.
Āyatte parivāre ca, bhariyāyaṃ pariggaho;
Uttaṃso tva’ vataṃso ca, kaṇṇapūre ca sekhare.
871.
Vijjuyaṃ vajire cevā, sani’tthipurise pyatha;
Koṇe saṅkhyāvisesasmiṃ, ukkaṃse koṭi nāriyaṃ.
872.
Cūḷā jālā padhāna’gga, moracūḷāsu sā sikhā;
Sappadāṭhāya māsī’tthī, iṭṭhassā’sīsanāyapi.
873.
Vasā vilīna telasmiṃ, vasagā vañjhagāvisu;
Abhilāse tu kiraṇe, abhisaṅge ruci’tthiyaṃ.
874.
Saññā sañjānane nāme, cetanāyañca dissati;
Aṃse sippe kalā kāle, bhāge candassa soḷase.
875.
Bījakose gharakūṭe, kaṇṇabhūsāya kaṇṇikā;
Āgāmikāle dīghatte, pabhāve ca matā’yati.
876.
Uṇṇā mesādilome, ca, bhūmajjhe romadhātuyaṃ;
Vāruṇī tvitthiyaṃ vuttā, naṭṭakī madirādisu.
877.
Kriyacitte ca karaṇe, kiriyaṃ kammani kriyā;
Sunisāyaṃ tu kaññāya, jāyāya ca vadhū matā.
878.
Pamāṇi’ssariye mattā, akkharāvayave’ppake;
Suttaṃ pāvacane riṭṭhe [siddhe (ṭī.)], tante taṃ supite tisu.
879.
Rājaliṅgo’sabhaṅgesu, rukkhe ca kakudo[kakudho (ṭī. sī.)] pyatha;
Nimitta’kkhara sūpesu, byañjanaṃ cihane pade.
880.
Vohāre jetu micchāyaṃ, kīḷādo cāpi devanaṃ;
Bhariyāyaṃ tu kedāre, sarīre khetta mīritaṃ.
881.
Sussūsāyañca viññeyyaṃ, issābhyāse pyu’pāsanaṃ;
Sūlaṃ tu nitthiyaṃ heti, bhede saṃku rujāsu ca.
882.
Tanti vīṇāguṇe, tantaṃ, mukhyasiddhanta tantusu;
Rathādyaṅge tu ca yugo, kappamhi yugale yugaṃ.
883.
Itthipupphe ca reṇumhi, rajo pakatije guṇe;
Nyāsappaṇe tu dānamhi, niyyātana mudīritaṃ.
884.
Garu’pāyā’vatāresu, titthaṃ pūtambu diṭṭhisu;
Paṇḍake joti nakkhatta, raṃsīsva’ggimhi joti so.
885.
Kaṇḍo nitthī sare daṇḍe, vagge cāvasare pyatha;
Uddhaṃbāhudvayamāne [bāhudvayummāne (sī. ka.)], sūrattepi ca porisaṃ.
886.
Uṭṭhānaṃ porise’hāsu, nisinnādyu’ggame pyatha;
Anissayamahībhāge, tvi’rīṇaṃ ūsare siyā.
887.
Ārādhanaṃ sādhane ca, pattiyaṃ paritosane;
Padhāne tu ca sānumhi, visāṇe siṅga muccate.
888.
Diṭṭhā’dimagge ñāṇa’kkhi, kkhaṇa laddhīsu dassanaṃ;
Heme pañcasuvaṇṇe ca, nikkho nitthī pasādhane.
889.
Tithibhede ca sākhādi, phaḷumhi pabba muccate;
Nāgaloke tu pātālaṃ, bhāsitaṃ balavāmukhe.
890.
Kāmaje kopaje dose, byasanañca vipattiyaṃ;
Atho’pakaraṇe siddhi, kārakesu ca sādhanaṃ.
891.
Tīsvīrito [tīsvito (ṭī.)] dānasīle, vadaññū vagguvādini;
Purakkhato bhisitte ca, pūjite puratokate.
892.
Mando bhāgyavihīne cā, ppake mūḷhā’paṭūsvapi;
Vuddhiyutte samunnaddhe, uppanne ussitaṃ bhave.
893.
Rathaṅge’kkho suvaṇṇasmiṃ, pāsake, akkha mindriye;
Sassate ca dhuvo tīsu, dhuvaṃ takke ca nicchite.
894.
Hare sivo, sivaṃ bhadda, mokkhesu, jambuke sivā;
Senāyaṃ sattiyañceva, thūlatte ca balaṃ bhave.
895.
Saṅkhyā narakabhedesu, padumaṃ vārije pyatha;
Devabhede vasu pume, paṇḍakaṃ ratane dhane.
896.
Nibbānaṃ atthagamane, apavagge siyā tha ca;
Setambuje puṇḍarīkaṃ, byagghe rukkhantare pume.
897.
Upahāre bali pume, karasmiṃcā’surantare;
Sukkaṃ tu sambhave, sukko, dhavale, kusale tisu.
898.
Dāyo dāne vibhattabba, dhane ca pitunaṃ vane [dhane (ṭī.)];
Pabhuttā’yattatā’yattā’, bhilāsesu vaso bhave.
899.
Paribhāsana makkose, niyame bhāsane tha ca,
Dhanamhi seḷanaṃ yodha, sīhanādamhi dissati.
900.
Pabhavo jātihetumhi, ṭhāne cādyupaladdhiyaṃ;
Atho’tu nāripupphasmiṃ, hemantādimhi ca dvisu.
901.
Karaṇaṃ sādhakatame, kriyā gattesu indriye;
Tāto[tāḷo (sī.)] tu kuñcikāyañca, tūriyaṅge dumantare.
902.
Pupphe phale ca pasavo, uppāde gabbhamocane;
Gāyane gāyake asse, gandhabbo devatāntare.
903.
Vinā pupphaṃ phalaggāhi, rukkhe vanappati;
Āhate hemarajate, rūpiyaṃ rajatepi ca.
904.
Khagādibandhane pāso, kesapubbo caye pyatha;
Tārā’kkhimajjhe nakkhatte, tāro uccatarassare.
905.
Patte ca lohabhedasmiṃ, kaṃso catukahāpaṇe;
Majjhimo dehamajjhasmiṃ, majjhabhave ca so tisu.
906.
Āvesanaṃbhūtāvese, sippasālā gharesu ca;
Sobhā sampattīsu sirī, lakkhītthī devatāya ca.
907.
Kumāro yuvarāje ca, khande vutto susumhi ca;
Athā’nitthī pavāḷo ca, maṇibhede tathā’ṅkure.
908.
Paṇo vetana mūlesu, vohāre ca dhane mato;
Paṭiggaho tu gahaṇe, kathito bhājanantare.
909.
Asubhe ca subhe kamme, bhāgyaṃ vuttaṃ dvaye pyatha;
Pipphalaṃ tarubhede ca, vatthacchedanasatthake.
910.
Apavaggo pariccāgā’, vasānesu vimuttiyaṃ;
Liṅgaṃ tu aṅgajātasmiṃ, pumattādimhi lakkhaṇe.
911.
Cāge sabhāve nimmāne, saggo jjhāye divepyatha;
Rohito lohite maccha, bhede ceva migantare.
912.
Niṭṭhā nipphattiyaṃ cevā, vasānamhi adassane;
Kaṇṭako tu sapattasmiṃ, rukkhaṅge lomahaṃsane.
913.
Mukhyo’pāyesu vadane, ādismiṃ mukha mīritaṃ;
Dabbaṃ bhabbe guṇādhāre, vitte ca budha dārusu.
914.
Mānaṃ pamāṇe patthādo, māno vutto vidhāya ca;
Atho parissame vutto, vāyāmo vīriyepi ca.
915.
Saroruhe satapattaṃ, satapatto khagantare;
Chidde tu chiddavante ca, susiraṃ tūriyantare.
916.
Ekasmiṃ sadise sante, samānaṃ vāccaliṅgikaṃ;
Atho gārava bhītīsu, saṃvege sambhamo mato.
917.
Juṇhā candappabhāyañca, tadupetanisāya ca;
Vimānaṃ devatāvāse, sattabhūmigharamhi ca.
918.
Māse jeṭṭho, tivuddhā’ti, ppasatthesu ca tīsu so;
Dhamme ca maṅgale seyyo, so pasatthatare tisu.
919.
Ādiccādimhi gahaṇe, nibandhe ca ghare gaho;
Kāco tu mattikābhede, sikkāyaṃ nayanāmaye.
920.
Tīsu gāmaṇi seṭṭhasmiṃ, adhipe gāmajeṭṭhake;
Bimbaṃ tu paṭibimbe ca, maṇḍale bimbikāphale.
921.
Bhājanādi parikkhāre, bhaṇḍaṃ mūladhanepi ca;
Maggo tvariyamagge ca, sammādiṭṭhādike, pathe.
922.
Samā vasse, samo kheda, santīsu, so nibhe tisu;
Cāpetvissāsa, musuno, issāso khepakamhi ca.
923.
Bālo tīsvā’divayasā, samaṅgini apaṇḍite;
Rattaṃ tu soṇite, tambā, nuratta, rañjite tisu.
924.
Tace kāye ca tanvitthī, tīsva’ppe viraḷe kise;
Utubhede tu sisiro, hime so sītale tisu.
925.
Sakkharā guḷabhede ca, kathalepi ca dissati;
Anuggahe tu saṅkhepe, gahaṇe saṅgaho mato.
926.
Dakkhe ca tikhiṇe byatte, rogamutte paṭuttisu;
Rājā tu khattiye vutto, naranāthe pabhumhi ca.
927.
Khalañca dhaññakaraṇe, kakke nīce khalo bhave;
Athu’ppāde samudayo, samūhe paccayepi ca.
928.
Brahmacārī gahaṭṭhādo, assamo ca tapovane;
Bhayaṅkare tu kaṭhine, kurūro tīsu niddaye.
929.
Kaniṭṭho kaniyo tīsu, atyappe’tiyuve pyatha;
Sīghamhi lahu taṃ, iṭṭha, nissārā’garusuttisu.
930.
Adharo tīsvadho hīne, pume dantacchade pyatha;
Sussusā sotu micchāya, sā pāricariyāya ca.
931.
Hattho pāṇimhi ratane, gaṇe soṇḍāya bhantare;
Āvāṭe udapāne ca, kūpo kumbhe ca dissati.
932.
Ādo padhāne paṭhamaṃ, pamukhañca tiliṅgikaṃ;
Vajjabhede ca vita taṃ, taṃ vitthāre tiliṅgikaṃ.
933.
Sāro bale thiraṃse ca, uttame so tiliṅgiko;
Bhāro tu khandhabhārādo, dvisahassapalepi ca.
934.
Mandire rogabhede ca, khayo apacayamhi ca;
Vāḷo tu sāpade sappe, kurūre so tiliṅgiko.
935.
Sālo sajjaddume rukkhe, sālāgehe ca dissati;
Sote tu savanaṃ vuttaṃ, yajane sutiyampi ca.
936.
Tīsu pato pareto ca, mate ca petayonije;
Khyāte tu haṭṭhe viññāte, patītaṃ vāccaliṅgikaṃ.
937.
Adhippāye ca ādhāre, āsayo kathito tha ca;
Pattaṃ pakkhe dale, patto, bhājane so gate tisu.
938.
Kusale sukataṃ, suṭṭhu, kate ca sukato tisu;
Tapassī tva’nukampāyā, rahe vutto tapodhane.
939.
Tīsu surādilolasmiṃ, soṇḍo hatthikare dvisu;
Assādane tu rasanaṃ, jivhāyañca dhanimhi ca.
940.
Paṇīto tīsu madhure, uttame vihite pyatha;
Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ.
941.
Pāpasmiṃ gagane dukkhe, byasane cā’gha muccate;
Samūhe paṭalaṃ netta, roge vuttaṃ chadimhi ca.
942.
Sandhi saṅghaṭṭane vutto, sandhi’tthi paṭisandhiyaṃ;
Sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe, tisante sattamo tisu.
943.
Ojā tu yāpanāyañca, ojo ditti balesu ca;
Atho nisāmanaṃ vuttaṃ, dassane savanepi ca.
944.
Gabbho kucchiṭṭhasatte ca, kucchi ovarakesu ca;
Khaṇḍane tva’padānañca, itivutte ca kammani.
945.
Cittake rukkhabhede ca, tilako tilakāḷake;
Sīlādo paṭipatti’tthī, bodhe patti pavattisu.
946.
Asumhi [āyumhi (ṭī.), 407-gāthā passitabbā] ca bale pāṇo, satte hadayagā’nile;
Chando vase adhippāye, vede’cchā’nuṭṭhubhādisu.
947.
Kāmoghādo, samūhasmiṃ, oghovege jalassa ca;
Kapālaṃ sirasaṭṭhimhi, ghaṭādi sakalepi ca.
948.
Veṇvādisākhājālasmiṃ, laggakese jaṭā’laye;
Saraṇaṃ tu vadhe gehe, rakkhitasmiñca rakkhaṇe.
949.
Thiyaṃ kantā piye, kanto, manuññe, so tiliṅgiko;
Gavakkhe tu samūhe ca, jālaṃ macchādibandhane.
950.
Pucchāyaṃ garahāyañcā, niyame kiṃ tiliṅgikaṃ;
Sasaddhe tīsu nivāpe, saddhaṃ, saddhā ca paccaye.
951.
Bījaṃ hetumhi aṭṭhismiṃ, aṅgajāte ca dissati;
Pubbo pūye’ggato [aggate (ṭī.)] ādo,
So disādo tiliṅgiko.
952.
Phalacitte hetukate, lābhe dhaññādike phalaṃ;
Āgamane tu dīghādi, nikāyesu ca āgamo.
953.
Santāno devarukkhe ca, vutto santatiyaṃ pyatha;
Uttaraviparīte ca, seṭṭhe cā’nuttaraṃ tisu.
954.
Sattisampattiyaṃ vutto, kantimatte ca vikkamo;
Chāyā tu ātapābhāve, paṭibimbe pabhāya ca.
955.
Gimhe ghammo nidāgho ca, uṇhe sedajale pyatha;
Kappanaṃ kantane vuttaṃ, vikappe sajjane’tthiyaṃ.
956.
Aṅgā dese bahumha’ṅgaṃ, aṅgo dese vapumha’[ṅga (ṭī.)] tathā’vayavahetusu;
Devālaye ca thūpasmiṃ, cetiyaṃ cetiya’ddume.
957.
Sajjano sādhupurise, sajjanaṃ kappane pyatha;
Supinaṃ supine sutta, viññāṇe ta manitthiyaṃ.
958.
Paccakkhe sannidhāne ca, sannidhi parikittito;
Bhiyyo bahutaratthe so, punaratthe’byayaṃ bhave.
959.
Visalittasare diddho, diddho litte tiliṅgiko;
Vāse dhūmādisaṅkhāre, dhivāso sampaṭicchane.
960.
Vutto visārado tīsu, suppagabbhe ca paṇḍite;
Atha sitthaṃ madhucchiṭṭhe, vuttaṃ odanasambhave.
961.
Drave vaṇṇe rasabhede, kasāyo surabhimhi ca;
Atho uggamanaṃ vuttaṃ, uppattu’ddhagatīsu ca.
962.
Lūkhe niṭṭhuravācāyaṃ, pharusaṃ vāccaliṅgikaṃ;
Pavāho tva’mbuvege ca, sandissati pavattiyaṃ.
963.
Nissaye tappare iṭṭhe, parāyaṇapadaṃ tisu;
Kavace vāravāṇe ca, nimmokepi ca kañcuko.
964.
Lohabhede mataṃ tambaṃ, tambo ratte tiliṅgiko;
Tīsu tva’vasitaṃ ñāte, avasānagate mataṃ.
965.
Bodhane ca padāne ca, viññeyyaṃ paṭipādanaṃ;
Sele nijjaladese ca, devatāsu marū’rito.
966.
Satthaṃ āyudha ganthesu, lohe, sattho ca sañcaye;
Jīvikāyaṃ vivaraṇe, vattane vutti nāriyaṃ.
967.
Vīriye sūrabhāve ca, kathīyati parakkamo;
Atha kambu mato saṅkhe, suvaṇṇe valayepi ca.
968.
Saro kaṇḍe akārādo, sadde vāpimhi’nitthiyaṃ;
Dupphasse tikhiṇe tīsu, gadrabhe kakace kharo.
969.
Surāyu’paddave kāmā, savādimhi ca āsavo;
Dehe vutto rathaṅge ca, caturo’padhisū’padhi.
970.
Vatthu’ttaṃ kāraṇe dabbe, bhūbhede ratanattaye;
Yakkho deve mahārāje, kuverā’nucare nare.
971.
Dārukkhandhe pīṭhikāyaṃ, āpaṇe pīṭha māsane;
Parivāre parikkhāro, sambhāre ca vibhūsane.
972.
Vohārasmiñca ṭhapane, paññatti’tthī pakāsane;
Paṭibhānaṃ tu paññāyaṃ, upaṭṭhita girāya ca.
973.
Vacanāvayave mūle, kathito hetu kāraṇe;
Udare tu tathā pācā, nalasmiṃ gahaṇī’tthiyaṃ.
974.
Piyo bhattari, jāyāyaṃ, piyā, iṭṭhe piyo tisu;
Yamarāje tu yugaḷe, saṃyame ca yamo bhave.
975.
Muddikassa ca pupphassa, rase khudde madhū’ritaṃ;
Ulloce tu ca vitthāre, vitānaṃ punnapuṃsake.
976.
Apavagge ca salile, sudhāyaṃ amataṃ mataṃ;
Mohe tu timire saṅkhyā, guṇe tama manitthiyaṃ.
977.
Khare cā’kāriye tīsu, rasamhi purise kaṭu;
Paṇḍake sukate, puññaṃ, manuññe pavane tisu.
978.
Rukkho dumamhi, pharusā, siniddhesu ca so tisu;
Uppattiyaṃ tu hetumhi, saṅge sukke ca sambhavo.
979.
Nimittaṃ kāraṇe vuttaṃ, aṅgajāte ca lañchane;
Ādi sīmāpakāresu, samīpe’vayave mato.
980.
Vede ca mantane manto, mantā paññāya muccate;
Anayo byasane ceva, sandissati vipattiyaṃ.
981.
Aruṇo raṃsibhede cā, byattarāge ca lohite;
Anubandho tu pakatā, nivatte nassanakkhare.
982.
Avatāro’vataraṇe, titthamhi vivare pyatha;
Ākāro kāraṇe vutto, saṇṭhāne iṅgitepi ca.
983.
Sudditthi tanaye khattā, uggo, tibbamhi so tisu;
Padhānaṃ tu mahāmatte, pakatya’gga’dhitīsu ca.
984.
Kallaṃ pabhāte, niroga, sajjadakkhesu [yuttadakkhesu (ka.)] tīsu taṃ;
Kuhanā kūṭacariyāyaṃ, kuhano kuhake tisu.
985.
Kapoto pakkhibhede ca, diṭṭho pārāvate tha ca;
Sārado sāradabbhūte, apagabbhe mato tisu.
986.
Tīsu khare ca kaṭhine, kakkaso sāhasappiye [sāhasappiye=sāhasa+appiye (ṭī.)];
Akāriye tu guyhaṅge, cīre kopīna muccate.
987.
Migabhede paṭākāyaṃ, moce ca kadalī’tthiyaṃ;
Dakkhiṇā dānabhedasmiṃ, vāmato’ññamhi dakkhiṇo.
988.
Dutiyā bhariyāyañca, dvinnaṃ pūraṇiyaṃ matā;
Athuppāde siyā dhūma, ketu vessānarepi ca.
989.
Bhavaniggamane yāne, dvāre nissaraṇaṃ siyā;
Niyāmako potavāhe, tiliṅgo so niyantari.
990.
Apavagge vināse ca, nirodho rodhane pyatha;
Bhaye paṭibhayaṃ vuttaṃ, tiliṅgaṃ taṃ bhayaṃkare.
991.
Piṭakaṃ bhājane vuttaṃ, tatheva pariyattiyaṃ;
Jarāsithilacammasmiṃ, udaraṅge matā vali.
992.
Bhinnaṃ vidārite’ññasmiṃ, nissite vāccaliṅgikaṃ;
Upajāpe mato bhedo, visese ca vidāraṇe.
993.
Maṇḍalaṃ gāmasandohe, bimbe paridhirāsisu;
Āṇāya māgame lekhe; Sāsanaṃ anusāsane.
994.
Agge tu sikharaṃ cā’yo, mayavijjhanakaṇṭake;
Guṇukkaṃse ca vibhave, sampatti ceva sampadā.
995.
Bhūkhantīsu khamā, yogye, hite sakke [yutte (ṭī.) 1001-gāthā passitabbā]khamo tisu;
Addho bhāge pathe kāle, ekaṃse’ddho’byayaṃ bhave;
Atho karīsaṃ vaccasmiṃ, vuccate caturambaṇe.
996.
Usabho’sadha go [usabho usabhe (ṭī.)] seṭṭhe, sū’sabhaṃ vīsayaṭṭhiyaṃ;
Setusmiṃ tanti pantīsu, nāriyaṃ pāḷi kathyate.
997.
Kaṭo jaye’tthinimitte, kilañje so kate tisu;
Mahiyaṃ jagatī vuttā, mandirālindavatthumhi.
998.
Vitakke mathite takko, tathā sūciphale mato;
Sudassanaṃ sakkapure, tīsu taṃ duddase’tare.
999.
Dīpo’ntarīpa pajjota, patiṭṭhā nibbutīsu ca;
Baddhanissita setesu, tīsu taṃ mihite sitaṃ.
1000.
Thiyaṃ pajāpati dāre, brahme māre sure pume;
Vāsudeve’ntake kaṇho, so pāpe asite tisu.
1001.
Upacāro upaṭṭhāne, āsanne aññaropane;
Sakko inde janapade, sākiye, so khame tisu.
1002.
Vajjane parihāro ca, sakkāre ceva rakkhaṇe;
Sotāpannādike agge, ariyo tīsu, dvije pume.
1003.
Susuko susumāre ca, bālake ca ulūpini;
Indīvaraṃ mataṃ nīlu, ppale uddālapādape.
1004.
Asano piyake kaṇḍe, bhakkhaṇe khipane’ sanaṃ;
Yuge’dhikāre [vikāre (ṭī.)] vīriye, padhāne cā’ntike dhuro.
1005.
Kāḷe ca bhakkhite tīsu, lavitte asito pume;
Pavāraṇā paṭikkhepe, kathitā’jjhesanāya ca.
1006.
Ummāre esikatthambhe, indakhīlo mato tha ca;
Potthakaṃ makacivatthe, ganthe lepyādi kammani.
1007.
Dhaññaṃ sālyādike vuttaṃ, dhañño puññavati ttisu;
Pāṇi hatthe ca satte bhū, saṇhakaraṇiyaṃ mato.
1008.
Tīsu pītaṃ halidyābhe, haṭṭhe ca pāyite siyā;
Byūho nibbiddharacchāyaṃ, balanyāse gaṇe mato.
1009.
Lohitādimhi lobhe ca, rāgo ca rañjane mato;
Padaro phalake bhaṅge, pavuddha dariyaṃ pica.
1010.
Siṅghāṭakaṃ kaserussa, phale, maggasamāgame;
Bahulāyañca kheḷamhi, eḷā, dose’ḷa mīritaṃ.
1011.
Ādhāro cā’dhikaraṇe, pattādhāre’ lavālake;
Kāro’ gabhede sakkāre, kārā tu bandhanālaye.
1012.
Karakā meghapāsāṇe, karako kuṇḍikāya ca;
Pāpane ca padātismiṃ, gamane patti nāriyaṃ.
1013.
Chiddaṃ randhañca vivaraṃ, susire dūsanepi ca;
Muttā tu muttike, muttaṃ, passāve, muccite tisu.
1014.
Nisedhe vāraṇaṃ, hatthi, liṅga hatthīsu vāraṇo;
Dānaṃ cāge made suddhe, khaṇḍane lavane khaye.
1015.
Manotose ca nibbāne, tthaṅgame nibbuti’tthiyaṃ;
Negamo nigamubbhūte, tathā’paṇopajīvini.
1016.
Haritasmiñca paṇṇe ca, palāso kiṃ sukaddume;
Pakāso pākaṭetīsu, ālokasmiṃ pume mato.
1017.
Pakkaṃ phalamhi, taṃ nāsu, mmukhe [nāsamukhe (ka.)] pariṇate tisu;
Piṇḍo ājīvane dehe, piṇḍane goḷake mato.
1018.
Vaṭṭo paribbaye kammā, dike, so vaṭṭule tisu;
Paccāhāre paṭihāro, dvāre ca dvārapālake.
1019.
Nāriyaṃ bhīru kathitā, bhīruke so tiliṅgiko;
Vikaṭaṃ gūthamuttādo, vikaṭo vikate tisu.
1020.
Vāmaṃ sabyamhi, taṃ cāru, viparītesu tīsva’tha;
Saṅkhyābhede sarabye ca, cihaṇe lakkha muccate.
1021.
Seṇī’tthī samasippīnaṃ, gaṇe cā’valiyaṃ pica;
Sudhāyaṃ dhūliyaṃ cuṇṇo, cuṇṇañca vāsacuṇṇake.
1022.
Jetabbe’tippasatthe’ti, vuddhe jeyyaṃ tisū’ritaṃ;
Takke tu mathitaṃ hotyā,
Lolite mathito tisu.
1023.
Abbhuto’cchariye tīsu, paṇe cevā’bbhuto pume;
Mecako pucchamūlamhi, kaṇhepi mecako tisu.
1024.
Vasavattī pume māre, vasavattāpake tisu;
Sambhave cā’suci pume, amejjhe tīsu dissati.
1025.
Accho ikke pume vutto, pasannamhi tiliṅgiko;
Baḷise selabhede ca, vaṅko, so kuṭile tisu.
1026.
Kuṇapamhi chavo ñeyyo, Lāmake so tiliṅgiko;
Sabbasmiṃ sakalo tīsu, addhamhi purise siyā.
1027.
Candaggāhādike cevu, ppādo uppattiyaṃ pica;
Padussane padoso ca, kathito saṃvarīmukhe.
1028.
Rudhire lohitaṃ vuttaṃ, rattamhi lohito tisu;
Uttamaṅge pume muddhā, muddho mūḷhe tiliṅgiko.
1029.
Raṭṭhamhi vijitaṃ vuttaṃ, jite ca vijito tisu;
Parittaṃ tu parittāṇe, paritto tīsu appake.
1030.
Kumbhaṇḍo devabhede ca, dissati vallijātiyaṃ;
Catutthaṃse pade pādo, paccantaselaraṃsisu.
1031.
Vaṅgo lohantare vaṅgā, dese pume bahumhi ca;
Kammārabhaṇḍabhede ca, khaṭake muṭṭhi ca dvisu.
1032.
Ambaṇaṃ doṇiyaṃ ce’kā, dasadoṇappamāṇake;
Adhiṭṭhitiya mādhāre, ṭhāne’dhiṭṭhāna muccate.
1033.
Pume mahesī sugate, deviyaṃ nāriyaṃ matā;
Upaddave upasaggo, dissati pādikepi ca.
1034.
Vakkaṃ koṭṭhāsabhedasmiṃ, vakko vaṅke tisu’ccate;
Vijjā vede ca sippe ca, tivijjādo ca buddhiyaṃ.
1035.
Samādhimhi pume’kaggo, nākule vāccaliṅgiko;
Pajjaṃ siloke, pajjo’ddhe, pajjo pādahite tisu.
1036.
Katako rukkhabhedasmiṃ, katako kittime tisu;
Vidheyye assavo tīsu, pubbamhī purise siyā.
1037.
Kalyāṇe kathitaṃ khemaṃ, tīsu laddhattharakkhaṇe;
Atho niyojane vuttaṃ, kāriyepi payojanaṃ.
1038.
Assattho tīsu assāsa, ppatte, bodhiddume pume;
Tīsu luddo kurūre ca, nesādamhi pume siyā.
1039.
Vilaggo tīsu laggasmiṃ, pume majjhamhi dissati;
Aḍḍho tvanitthiyaṃ bhāge, dhanimhi vāccaliṅgiko.
1040.
Kaṭṭhaṃ dārumhi, taṃ kicche, gahane kasite tisu;
Sasantāne ca visaye, gocare’ jjhatta muccateti.
Iti addhānekatthavaggo.
3.3.3. Gāthāpādānekatthavagga
1041.
Bhuvane ca jane loko, moretvaggimhi so sikhī;
Siloko tu yase pajje, Rukkhe tu sāmike dhavo.
1042.
Vaṭabyāmesu nigrodho, dhaṅko tu vāyase bake;
Vāro tva’vasarā’hesu, kucetvabbhe payodharo.
1043.
Ucchaṅge lakkhaṇe cā’ṅko, rasmi’tthī juti rajjusu;
Diṭṭho’bhāsesu āloko, Buddho tu paṇḍite jine.
1044.
Sūraṃ’sūsu pume bhānū, daṇḍo tu muggare dame;
Devamacchesva’nimiso, pattho tu mānasānusu.
1045.
Ātaṅko roga tāpesu, Mātaṅgo sapace gaje;
Migo pasu kuruṅgesu, ulūki’ndesu kosiyo.
1046.
Viggaho kalahe kāye, puriso māṇava’ttasu;
Dāyādo bandhave putte, sire sīsaṃ tipumhi ca.
1047.
Balihatthaṃ’sūsu karo, dante vippe’ṇḍaje dvijo;
Vattaṃ pajjā’nanā’cāre, dhaññaṅge sukhume kaṇo.
1048.
Thambho thūṇa jaḷattesu, sūpo kummāsa byañjane;
Gaṇḍo phoṭe kapolamhi, aggho mūlye ca pūjane.
1049.
Pakāro tulya bhedesu, sakunto bhāsapakkhisu;
Bhāgye vidhi vidhāne ca, sare khagge ca sāyako.
1050.
Sāraṅgo cātake eṇe, pattī tu sarapakkhisu;
Sede pāko vipāke tha, Bhikkhubhede caye gaṇo.
1051.
Rāsi puñje ca mesā’do,
Asse loṇe ca sindhavo;
Saṃvaṭṭe palayo nāse, pūgo kamukarāsisu.
1052.
Amate tu sudhā lepe, abhikhyā nāma raṃsisu;
Satti sāmatthiye satthe, mahī najjantare bhuvi;
Līlā kriyā vilāsesu, Satte tu atraje pajā.
1053.
Ñāṇe lābhe upaladdhi, paveṇī kuthaveṇisu;
Pavatti vutti vattāsu, vetane bharaṇe bhati.
1054.
Ācārepi mariyādā, bhūti sattā samiddhisu;
Soppe pamāde tandī ca, yātrā gamana vuttisu.
1055.
Nindā kucchā’pavādesu, kaṅgu dhañña piyaṅgusu;
Mokkhesive samesanti, vibhāge bhatti sevane.
1056.
Icchāyaṃ jutiyaṃ kanti, rañjane sūrate rati;
Gehe vasati vāse tha, nadī senāsu vāhinī.
1057.
Patthe nāḷe ca nāḷi’tthī, gaṇe samiti saṅgame;
Taṇhā lobhe pipāsāyaṃ, magga vuttīsu vattanī.
1058.
Pāṇyaṅge nābhi cakkante, yāce viññatti ñāpane;
Vitti tose vedanāyaṃ, ṭhāne tu jīvite ṭhiti.
1059.
Taraṅge cā’ntare vīci, dhīratte dhāraṇe dhiti;
Bhū bhūmiyañca bhamuke, sadde vede save suti.
1060.
Gottaṃ nāme ca vaṃse tha, nagare ca ghare puraṃ;
Okaṃ tu nissaye gehe, kulaṃ tu gottarāsisu.
1061.
Heme vitte hiraññañca, paññāṇaṃ tva’ṅka vuddhisu;
Athā’mbarañca khe vatthe, guyhaṃ liṅge rahasya’pi.
1062.
Tapo dhamme vate ceva, pāpe tvā’gumhi kibbisaṃ;
Ratanaṃ maṇi seṭṭhesu, vassaṃ hāyana vuṭṭhisu.
1063.
Vanaṃ arañña vārīsu, khīramhi tu jale payo;
Akkharaṃ lipi mokkhesu, methūnaṃ saṅgame rate.
1064.
Sotaṃ kaṇṇe payovege, riṭṭhaṃ pāpā’subhesu ca;
Āgu pāpā’parādhesu, ketumhi cihane dhajo.
1065.
Gopuraṃ dvāramattepi, mandiraṃ nagare ghare;
Vāccaliṅgā paramito, byatto tu paṇḍite phuṭe.
1066.
Vallabho dayite’jjhakkhe, jale thūlo mahatyapi;
Kurūre bherave bhīmo, Lolo tu lolupe cale.
1067.
Bībhaccho vikate bhīme, komale tikhiṇe mudu;
Iṭṭhe ca madhure sādu, sādumhi madhuro piye.
1068.
Site tu suddhe odāto, dvijivho sūcakā’hisu;
Sakke samattho sambandhe, samattaṃ niṭṭhitā’khile.
1069.
Suddho kevala pūtesu, jighañño’ntā’dhamesu ca;
Poṇo’panata ninnesu, añña nīcesu ce’taro.
1070.
Suci suddhe site pūte, pesalo dakkhacārusu;
Adhamo kucchite ūne, appiye pya’liko bhave.
1071.
Byāpe asuddhe saṃkiṇṇo, bhabbaṃ yogye ca bhāvini;
Sukhumo appakā’ṇūsu, vuddho there ca paṇḍite.
1072.
Subhe sādhumhi bhaddo tha, tyā’do ca vipule bahu;
Dhīro budhe dhitimante, vellitaṃ kuṭile dhute.
1073.
Visado byatta setesu, taruṇo tu yuve nave;
Yoggaṃ yāne, khame yoggo, Piṇḍitaṃ gaṇite ghane.
1074.
Budhe’bhijāto kulaje, vuddho’rūsu mahallako;
Kalyāṇaṃ sundare cāpi, himo tu sītalepi ca.
1075.
Lole tu sīghe capalo, vutte udita muggate;
Āditte gabbite ditto, piṭṭhaṃ tu cuṇṇitepi ca.
1076.
Vigate vāyite [vāyane (ka.)]vītaṃ, bhāvitaṃ vaḍḍhitepi ca;
Bhajjite patite bhaṭṭho, puṭṭho pucchita posite.
1077.
Jāto bhūte caye jātaṃ, Paṭibhāgo samā’risu;
Sūro vīre ravisūre, duṭṭho kuddhe ca dūsite.
1078.
Diṭṭho’rimhi’kkhite diṭṭho[diṭṭhaṃ (ka.)],
Mūḷhe pote ca bāliso;
Nindāyaṃ khepane khepo, niyamo nicchaye vate.
1079.
Salākāyaṃ kuso dabbhe, Bālyādo tu khaye vayo;
Lepa gabbesva’valepo, aṇḍajo mīnapakkhisu.
1080.
Bilāle nakule babbu, mantho manthanasattusu;
Vālo kese’ssādilome, Saṅghāto ghātarāsisu.
1081.
Gopagāme rave ghoso, sūto sārathivandisu;
Mālyaṃ tu pupphe taddāme, vāho tu sakaṭe haye.
1082.
Khaye’ccane cā’pacayo, kālo samaya maccusu;
Bhe tārakā nettamajjhe, sīmā’ vadhi, ṭṭhitīsu ca.
1083.
Ābhogo puṇṇatā’vajje-Svā’ḷi’tthī sakhi setusu;
Satte thūle tīsu daḷho, latā sākhāya valliyaṃ.
1084.
Mutti’tthī mocane mokkhe, Kāyo tu deha rāsisu;
Nīce puthujjano mūḷhe, bhattā sāmini dhārake.
1085.
Sikhā, piñchesu sikhaṇḍo, satte tva’ttani puggalo;
Sambādho saṃkaṭe guyhe, Nāse khepe parābhavo.
1086.
Vacco rūpe karīse tha, juti’tthī kantiraṃsisu;
1087.
Labbhaṃ yutte ca laddhabbe, khaṇḍe paṇṇe dalaṃ mataṃ;
Sallaṃ kaṇḍe salākāyaṃ, sucitte dhāvanaṃ gate;
Bhantatthe vibbhamo hāve, moho’vijjāya mucchane.
1088.
Sedo ghammajale pāke, Goḷe ucchumaye guḷo;
Mitte sahāye ca sakhā, vibhū niccappabhūsu so.
1089.
Khagge kurūre nettiṃso, parasmiṃ atra tīsva’mu;
Kalaṅko’ṅkā’pavādesu, Dese janapado jane.
1090.
Pajje gāthā vacībhede, vaṃso tva’nvayaveṇusu;
Yānaṃ rathādo gamane, sarūpasmiṃ adho talaṃ.
1091.
Majjho vilagge vemajjhe, pupphaṃ tu kusumo’tusu;
Sīlaṃ sabhāve subbate, puṅgavo usabhe vare.
1092.
Kose khagādibīje’ṇḍaṃ, kuharaṃ gabbhare bile;
Nettiṃse gaṇḍake khaggo, kadambo tu dume caye.
1093.
Bhe’dhenuyaṃ rohiṇī’tthī, varaṅgaṃ yoniyaṃ sire;
Akkose sapathe sāpo, paṅkaṃ pāpe ca kaddame.
1094.
Bhogavatyu’rage bhogī, ssaro tu sivasāmisu;
Bale pabhāve vīriyaṃ, tejo tesu ca dittiyaṃ.
1095.
Dhārā santati khaggaṅge, vānaṃ taṇhāya sibbane;
Khattā sūte paṭihāre, vitti pīḷāsu vedanā.
1096.
Thiyaṃ mati’cchāpaññāsu, pāpe yuddhe rave raṇo;
Lavotu bindu’cchedesu, palāle’ [palāse (ṭī.), palāpe-ṭī (453-1124) gāthā passitabbā] tisaye bhusaṃ.
1097.
Bādhā dukkhe nisedhe ca, mūlapadepi mātikā;
Sneho tele’dhikappeme, Gharā’pekkhāsu ālayo.
1098.
Ketusmiṃ ketanaṃ gehe, ṭhāne bhūmi’tthiyaṃ bhuvi;
Lekhye lekho rāji lekhā, pūjite bhagavā jine.
1099.
Gadā satthe gado roge, nisajjā pīṭhesvā’sanaṃ;
Tathāgato jine satte, Caye dehe samussayo.
1100.
Bilaṃ koṭṭhāsa chiddesu, vajjaṃ dose ca bheriyaṃ;
Kāle dīghañjase’ddhānaṃ, āliyaṃ setu kāraṇe.
1101.
Okāso kāraṇe dese,
Sabhā gehe ca saṃsade;
Yūpo thambhe ca pāsāde, ayanaṃ gamane pathe.
1102.
Akko rukkhantare sūre, Asso koṇe hayepi ca;
Aṃso khandhe ca koṭṭhāse, Jālaṃ sūsva’cci no pume.
1103.
Nāsā’sattesva’ bhāvo tha, Anna modana bhuttisu;
Jīvaṃ pāne jane jīvo, Ghāso tva’nne ca bhakkhaṇe.
1104.
Chadane’cchādanaṃ vatthe, nikāyo geharāsisu;
Annādo āmisaṃ maṃse; Dikkhā tu yajane’ccane.
1105.
Kriyāyaṃ kārikā pajje, Ketu tu cihane dhaje;
Kusumaṃ thīraje pupphe, vānare tu budhe kavi.
1106.
Adhare kharabhe oṭṭho, luddo tu luddakepi ca;
Kalusaṃ tvā’vile pāpe, pāpe kali parājaye.
1107.
Kantāro vana, duggesu, caro cāramhi cañcale;
Janāvāse gaṇe gāmo, cammaṃ tu phalake tace.
1108.
Āmodo hāsa gandhesu, Cāru tu kanakepi ca;
Sattāyaṃ bhavanaṃ gehe, lese tu khalite chalaṃ.
1109.
Veraṃ pāpe ca paṭighe, taco cammani vakkale;
Ucce’dhirohe āroho, nettaṃ vatthantara’kkhisu.
1110.
Paṭihāre mukhe dvāraṃ, pete ñāte mato tisu;
Māso paraṇṇa kālesu, naggo tva’celakepi ca.
1111.
Dose ghāte ca paṭigho, migādo chagale pasu;
Arūpe cā’vhaye nāmaṃ, daro daratha bhītisu.
1112.
Yācane bhojane bhikkhā, Bhāre tva’tisaye bharo;
Dabbi’ndajāyāsu sujā, meghe tva’bbhaṃ vihāyase.
1113.
Modako khajjabhedepi, maṇike ratane maṇi;
Selā’rāmesu malayo, Sabhāva’ṅkesu lakkhaṇaṃ.
1114.
Havi sappimhi hotabbe, siro seṭṭhe ca muddhani;
Vicārepi viveko tha, sikharī pabbate dume.
1115.
Vego jave pavāhe ca, saṅku tu khilahetisu;
Niggahīte kaṇe bindu, varāho sūkare gaje.
1116.
Nettante cittake’pāṅgaṃ, siddhattho sāsape jine;
Hāro muttāguṇe gāhe, Khārako makuḷe rase.
1117.
Accayo’ tikkame dose, Selarukkhesva’go nago;
Svappe’vadhāraṇe mattaṃ, apacitya’ccane khaye.
1118.
Chiddo’taraṇesvo’tāro, Brahme ca janake pitā;
Pitāmaho’yyake brahme, Poto nāvāya bālake.
1119.
Rukkhe vaṇṇe sune soṇo, Sagge tu gagane divo;
Vatthe gandhe ghare vāso, cullo khudde ca uddhane.
1120.
Kaṇṇo koṇe ca savaṇe, Mālā pupphe ca pantiyaṃ;
Bhāgo bhāgye’kadesesu, Kuṭṭhaṃ roge’ japālake.
1121.
Seyyā senāsane sene, cundabhaṇḍamhi ca’bbhamo;
Vatthādilomaṃ’su kare, nipāto patane’byaye.
1122.
Sākhāyaṃ viṭapo thambhe, sattu khajjantare dise;
Sāmiko pati’yiresu, paṭṭhānaṃ gati hetusu.
1123.
Rāge raṅgo naccaṭṭhāne, pānaṃ peyye ca pītiyaṃ;
Iṇu’kkhepesu uddhāro, ummāre eḷako aje.
1124.
Pahāro pothane yāme, Sarado hāyano’tusu;
Kuṇḍikāyā’ḷhake tumbo, Palālo[palāpo (ka.) 453-gāthā passitabbā] tu bhusamhi ca.
1125.
Matā’vāṭe caye kāsu, panisā kāraṇe raho;
Kāso poṭagale roge, Doso kodhe guṇe’tare.
1126.
Yutya’ṭṭāla’ṭṭitesva’ṭṭo, kīḷāyaṃ kānane davo;
Uppattiyaṃ co’ppatanaṃ, uyyānaṃ gamane vane.
1127.
Vokāro lāmake khandhe, mūlo’padāsu pābhataṃ;
Dasā’ vatthā paṭantesu, kāraṇaṃ ghāta, hetusu.
1128.
Hatthidāne mado gabbe, ghaṭā ghaṭana rāsisu;
Upahāro’bhihārepi, cayo bandhana rāsisu.
1129.
Gandho thoke ghāyanīye, Cāgo tu dānahānisu;
Pāne pamode pīti’tthī, iṇe givā galepi ca.
1130.
Patiṭṭhā nissaye ṭhāne, balakkārepi sāhasaṃ;
Bhaṅgo bhede paṭe bhaṅgaṃ, chattaṃ tu chavakepi ca.
1131.
Ñāṇe bhuvi ca bhūri’ttī, anaṅge madano dume;
Pamātaripi mātā tha, veṭhu’ṇīsesu veṭhanaṃ.
1132.
Māriso taṇḍuleyye’yye, Mokkho nibbāna muttisu;
Indo’dhipati sakkesvā, rammaṇaṃ hetu gocare.
1133.
Aṅke saṇṭhāna mākāre, Khette [vappe (pākāramūle nettajale usume ca vappo-ṭī)] vappo taṭepi ca;
Sammutya’nuññā vohāre, sva’tha lājāsu cā’kkhataṃ.
1134.
Satraṃ yāge sadādāne, Somo tu osadhi’ndusu;
Saṅghāto yugagehaṅge, khāro ūse ca bhasmani.
1135.
Ātāpo vīriye tāpe, Bhāge sīmāya odhi cāti.
Iti pādānekatthavaggo.
Anekatthavaggo niṭṭhito.
3.4. Abyayavagga
3.4.1. Ekatthanipātapada
1136.
Abyayaṃ vuccate dāni, cirassaṃ tu ciraṃ tathā;
Cirena cirarattāya, saha saddhiṃ samaṃ amā.
1137.
Punappunaṃ abhiṇhañcā, sakiṃ cā’bhikkhaṇaṃ muhuṃ;
Vajjane tu vinā nānā, antarena rite puthu.
1138.
Balavaṃ suṭṭhu cā’tīvā, tisaye kimuta sva’ti;
Aho tu kiṃ kimū’ dāhu, vikappe kimuto’da ca.
1139.
Avhāne bho are ambho, Hambho re je’ṅga āvuso;
He hare tha kathaṃ kiṃsu, nanu kacci nu kiṃ samā.
1140.
Adhune’tarahī’dāni, sampati aññadatthu tu;
Tagghe’ kaṃse sasakkañcā, ddhā kāmaṃ jātu ve have.
1141.
Yāvatā tāvatā yāva, tāva kittāvatā tathā;
Ettāvatā ca kīve’ti, paricchedatthavācakā.
1142.
Yathā tathā yatheve’vaṃ, yathānāma yathāhi ca;
Seyyathāpye’vamevaṃ, vā, tatheva ca yathāpi ca.
1143.
Evampi ca seyyathāpi, nāma yatharivā’pi ca;
Paṭibhāgatthe yathāca, viya tatharivā’pi ca.
1144.
Saṃ sāmañca sayaṃ cātha, āma sāhu lahū’pi ca;
Opāyikaṃ patirūpaṃ, sādhve’vaṃ sampaṭicchane.
1145.
Yaṃ taṃ yato tato yena, Tene’ti kāraṇe siyuṃ;
Asākalye tu cana ci, nipphale tu mudhā bhave.
1146.
Kadāci jātu tulyā’tha, sabbato ca samantato;
Parito ca samantāpi, atha micchā musā bhave.
1147.
Nisedhe na anomā’laṃ, nahi cetu sace yadi;
Anukulye tu saddhañca,
Nattaṃ [rattaṃ (ṭī.)] doso divā tva’he.
1148.
Īsaṃ kiñci manaṃ appe, sahasā tu atakkite;
Pure ggato tu purato, peccā’mutrabhavantare.
1149.
Aho hī vimhaye tuṇhī, Tu mone thā’vi pātu ca;
Taṅkhaṇe sajju sapadi, balakkāre pasayha ca.
1150.
Sudaṃ kho [vo (ka.)] assu yagghe ve,hā’dayo padapūraṇe;
Antarena’ntarā anto, vassaṃ nūna ca nicchaye.
1151.
Ānande sañca diṭṭhā tha, virodhakathane nanu;
Kāmappavedane kacci, usūyopagame’tthu ca.
1152.
Evā’vadhāraṇe ñeyyaṃ, yathāttaṃ tu yathātathaṃ;
Nīcaṃ appe, mahatyu’ccaṃ, atha pāto page samā.
1153.
Nicce sadā sanaṃ[sanā (ka.)]pāyo,
Bāhulye bāhiraṃ bahi;
Bahiddhā bāhirā bāhye, sīghetu saṇikaṃ bhave.
1154.
Atthaṃ adassane duṭṭhu, nindāyaṃ, vandane namo;
Sammā suṭṭhu pasaṃsāyaṃ, atho sattāya matthi ca.
1155.
Sāyaṃ sāye’jja atrā’he, Suve tu sve anāgate;
Tato pare parasuve, hiyyotu divase gate.
1156.
Yattha yatra yahiṃcātha, tattha tatra tahiṃtahaṃ;
Atho uddhañca upari, heṭṭhā tu ca adho samā.
1157.
Codane iṅgha handā’tha, ārādūrā ca ārakā;
Parammukhā tu ca raho, sammukhā tvā’vi pātu ca.
1158.
Saṃsayatthamhi appeva, appevanāma nū’ti ca;
Nidassane iti’tthañca, evaṃ, kicche kathañci ca.
1159.
Hā khede sacchi paccakkhe,
Dhuvaṃ thire’vadhāraṇe;
Tiro tu tiriyaṃ cātha, kucchāyaṃ duṭṭhu ku’ccate.
1160.
Suvatthi āsiṭṭhatthamhi, nindāyaṃ tu dhī[dhi (ka.)] kathyate;
Kuhiñcanaṃ kuhiṃ kutra, kuttha kattha kahaṃ kva tha.
1161.
Ihe’dhā’tra tu etthā’ttha, Atha sabbatra sabbadhi;
Kadā kudācanaṃ cātha, tadāni ca tadā samā.
3.4.2. Upasaggapada
1162.
Ādikamme bhusatthe ca, sambhavo’tiṇṇa tittisu;
Niyogi’ssariya’ppīti, dāna pūjā’gga, santisu.
1163.
Dassane tappare saṅge, pasaṃsā, gati, suddhisu;
Hiṃsā, pakāranto’bhāva, viyogā’vayavesu ca;
Po’pasaggo disāyoge, patthanā, dhitiādisu.
1164.
Parāsaddo parihāni, parājaya gatīsu ca;
Bhusatthe paṭilomatthe, vikkamā’masanādisu.
1165.
Nissesā’bhāva sanyāsa, bhusattha mokkha rāsisu;
Gehā’deso’pamāhīna, pasādaniggatā’ccaye.
1166.
Dassano’sānanikkhantā, dhobhāgesva’vadhāraṇe;
Sāmīpye bandhane cheka, ntobhāgo’paratīsu ca.
1167.
Pātubhāve viyoge ca, nisedhādo ni dissati;
Atho nīharaṇe cevā, varaṇādo ca nī siyā.
1168.
Uddhakamma viyoga tta, lābha titti samiddhisu;
Pātubhāva’ccayābhāva, pabalatte pakāsane;
Dakkha’ggatāsu kathane, sattimokkhādike u ca.
1169.
Du kucchite’sadatthesu, virūpatte pya’sobhane;
Siyā’bhāvā’samiddhīsu, kicche cā’nandanādike.
1170.
Saṃ samodhāna saṅkhepa, samantatta samiddhisu;
Sammā bhusa saha ppatthā, bhimukhatthesu saṅgate;
Vidhāne pabhave pūjā, punappunakriyādisu.
1171.
Vividhā’tisayā’bhāva, bhusatti’ssariyā’ccaye;
Viyoge kalahe pātu, bhāve bhāse ca kucchane.
1172.
Dūrā’nabhimukhattesu, mohā’navaṭṭhitīsu ca;
Padhāna dakkhatā kheda, sahatthādo vi dissati.
1173.
Viyoge jānane cā’dho,bhāga nicchaya [bhāga’nicchaya (bhāga+anicchaya-ṭī)] suddhisu;
Īsadatthe paribhave, desa byāpana hānisu;
Vacokriyāya theyye ca, ñāṇappattādike ava.
1174.
Pacchā bhusatta sādisyā, nupacchinnā’nuvattisu;
Hīne ca tatiyatthā’dho, bhāgesva’nugate hite;
Dese lakkhaṇa vicche’ttha, mbhūta bhāgādike anu.
1175.
Samantatthe paricchede, pūjā’liṅgana vajjane;
Dosakkhāne nivāsanā, vaññā’dhāresu bhojane;
Soka byāpana tatvesu, lakkhaṇādo siyā pari.
1176.
Ābhimukhya visiṭṭhu’ddha, kammasāruppavuddhisu;
Pūjā’dhika kulā’sacca, lakkhaṇādimhi cāpya’bhi.
1177.
Adhiki’ssara, pāṭhā’dhi, ṭṭhāna, pāpuṇanesva’dhi;
Nicchaye coparittā’dhi, bhavane ca visesane.
1178.
Paṭidānanisedhesu, vāmā’dānanivattisu;
Sādise paṭinidhimhi, ābhimukhyagatīsu ca.
1179.
Patibodhe patigate, tathā punakriyāya ca;
Sambhāvane paṭiccatthe, patīti lakkhaṇādike;
Su sobhane sukhe sammā, bhusa suṭṭhu samiddhisu.
1180.
Ābhimukhya, samīpā’di, kammā’liṅgana pattisu;
Mariyādu’ddhakammi’cchā, bandhanā’bhividhīsu ā.
1181.
Nivāsā’vhāna gahaṇa, kicche’sattha nivattisu;
Appasādā’si saraṇa, patiṭṭhā’vimhayādisu.
1182.
Antobhāva bhusattā’ti, saya pūjāsva’tikkame;
Bhūtabhāve pasaṃsāyaṃ, daḷhatthādo siyā ati.
1183.
Sambhāvane ca garahā, pekkhāsu ca samuccaye;
Pañhe saṃvaraṇe ceva, āsīsatthe apī’ritaṃ.
1184.
Niddese vajjane pūjā, pagate vāraṇepi ca;
Padussane ca garahā, corikā’do siyā apa.
1185.
Samīpapūjā sādissa, dosakkhāno’papattisu;
Bhusatto’pagamā’dhikya, pubbakammanivattisu;
Gayhākāro’parittesu, upe’tya [upetya=upa+iti]’nasanā’dike.
3.4.3. Anekatthanipātapada
1186.
Evaṃ nidassanā’kāro, pamāsu sampahaṃsane;
Upadese ca vacana, paṭiggāhe’vadhāraṇe;
Garahāye’damatthe ca, parimāne ca pucchane.
1187.
Samuccaye samāhāre, nvācaye ce’tarītare;
Padapūraṇamatte ca, casaddo avadhāraṇe.
1188.
Iti hetupakāresu, ādimhi cā’vadhāraṇe;
Nidassane padatthassa, vipallāse samāpane.
1189.
Samuccaye co’pamāyaṃ, saṃsaye padapūraṇe;
Vavatthitavibhāsāyaṃ, vā’vassagge vikappane.
1190.
Bhūsane vāraṇe cā’laṃ, vuccate pariyattiyaṃ;
Atho’thā’nantarā’rambha, pañhesu padapūraṇe.
1191.
Pasaṃsāgarahāsaññā, sīkārādo [svīkāra (ṭī.)] pi nāma tha;
Nicchaye cā’numānasmiṃ, siyā nūna vitakkane.
1192.
Pucchā’vadhāraṇā’nuññā, sāntvanā’lapane [santanālapane (ka.)]nanu;
Vate’kaṃsa, dayā, hāsa, khedā’lapana, vimhaye.
1193.
Vākyārambha, visādesu, handa hāse’nukampane;
Yāva tu tāva sākalya, mānā’vadhya’vadhāraṇe.
1194.
Pācī, pura, ṅgatotthesu, puratthā paṭhame pyatha;
Pabandhe ca cirātīte, nikaṭāgāmike purā.
1195.
Nisedhavākyālaṅkārā, vadhāraṇapasiddhisu;
Khalvā’sanne tu abhito-Bhimukho’bhayatodike.
1196.
Kāmaṃ yadyapisaddatthe, ekaṃsatthe ca dissati;
Atho pana visesasmiṃ, tatheva padapūraṇe.
1197.
Hi kāraṇe visesā’va, dhāraṇe padapūraṇe;
Tu hetuvajje tatthā’tha, ku pāpe’sattha’kucchane.
1198.
Nu saṃsaye ca pañhe tha, nānā’ nekattha vajjane;
Kiṃ tu pucchājigucchāsu, kaṃ tu vārimhi muddhani.
1199.
Amā sahasamīpe tha, bhede appaṭhame puna;
Kirā’nussavā’rucisu, udā’pyatthe vikappane.
1200.
Patīcī carime pacchā, sāmi tvaddhe jigucchane;
Pakāse sambhave pātu, Aññoññe tu raho mitho.
1201.
Hā khedasokadukkhesu, khede tva’haha vimhaye;
Bhiṃsāpane [hiṃsāpane (ṭī.)]dhī[dhi (ka.)] nindāyaṃ, pidhāne tiriyaṃ tiro.
3.4.4. Vibhatyantapaccaya
1202.
Tuna tvāna tave tvā tuṃ, dhā so thā kkhattu, meva ca;
To tha tra hiñcanaṃ hiṃhaṃ, dhi ha hi dha dhunā rahi.
1203.
Dāni vodācanaṃ dājja, thaṃ tattaṃ jjha jju ādayo;
Samāso cā’byayībhāvo,
Yādeso cā’byayaṃ bhaveti.
Iti abyayavaggo.
Sāmaññakaṇḍo tatiyo.
Abhidhānappadīpikā samattā.
Nigamana
1.
Saggakaṇḍo ca bhūkaṇḍo, tathā sāmaññakaṇḍiti;
Kaṇḍattayānvitā esā, abhidhānappadīpikā.
2.
Tidive mahiyaṃ bhujagāvasathe,
Sakalatthasamavhayadīpani’yaṃ;
Iha yo kusalo matimā sa naro,
Paṭu hoti mahāmunino vacane.
3.
Parakkamabhujo nāma, bhūpālo guṇabhūsano;
Laṅkāya māsi tejassī, jayī kesarivikkamo.
4.
Vibhinnaṃ ciraṃ bhikkhusaṅghaṃ nikāya-
Ttayasmiñca kāresi sammā samagge;
Sadehaṃ’va niccādaro dīghakālaṃ,
Mahagghehi rakkhesi yo paccayehi.
5.
Yena laṅkā vihārehi, gāmā’rāmapurīhi ca;
Kittiyā viya sambādhī, katā khettehi vāpihi.
6.
Yassā’sādhāraṇaṃ patvā, nuggahaṃ sabbakāmadaṃ;
Ahampi ganthakārattaṃ, patto vibudhagocaraṃ.
7.
Kārite tena pāsāda, gopurādivibhūsite;
Saggakhaṇḍe’va tattoyā, sayasmiṃ patibimbite.
8.
Mahājetavanā’khyamhi, vihāre sādhusammate;
Sarogāmasamūhamhi, vasatā santavuttinā.
9.
Saddhammaṭṭhitikāmena, moggallānena dhīmatā;
Therena racitā esā, abhidhānappadīpikāti.

Kommentare
Kommentar veröffentlichen